STANOWISKO
     Cmentarzysko kurhanowe w Czerwonym Dworze (stanowisko XXI) położone jest w centrum Puszczy Boreckiej (ryc. 1), na północno-wschodnichWidok na Puszczę Borecką i cmentarzysko od strony północnej (fot. Krystian Trela) Mazurach i stanowi własność Nadleśnictwa Czerwony Dwór. Zarejestrowano na nim 51 kamiennych kurhanów rozrzuconych na obszarze około 150x50 m. Nie jest to jednak rzeczywista liczba kurhanów, ponieważ część z nich może być niewidoczna pod grubą warstwą ściółki oraz wśród gęstych krzewów i drzew. Ponadto niektóre z pagórków uznanych za kurhany, jak pokazały dotychczasowe badania, mogą być jedynie naturalnymi wyniesieniami (np. ślady po zwalonych drzewach). Kurhany pogrupowane są w dwa skupiska - południowo-wschodnie i północno-zachodnie.
     Cmentarzysko wiązać można z tzw. skupieniem gołdapskim kultury sudowskiej (ryc. 2).
Cmentarzyska kultury sudowskiej z późnego okresu rzymskiego i okresu wędrówek ludów (według: Bitner-Wróblewska 1998, z uzupełnieniami). Kwadratami oznaczono cmentarzyska tzw. skupienia gołdapskiego, na czerwono cmentarzysko w Czerwonym Dworze Wyposażenie grobu z rozwiniętego okresu późnorzymskiego (IV w) (fot. Jarosław Strobin) Widok na odczyszczony z ziemi płaszcz kurhanu (fot. Paweł Szymański)
     Na podstawie dotychczasowych badań wydaje się, że mamy do czynienia z następującymi etapami rozwoju cmentarzyska: - etap pierwszy to użytkowanie cmentarzyska płaskiego w południowo-wschodnim skupisku, datowanego ogólnie na późny okres wpływów rzymskich (tj. III-IV w n.e.); - drugi etap to użytkowanie kurhanów w skupisku południowo-wschodnim, datowanych na rozwinięty okres późnorzymski (IV w - ryc. 3); - trzeci etap to użytkowanie kurhanów w skupisku północno-zachodnim datowanych na okres wędrówek ludów (V-VI w, być może i później), wiązanych z tzw. fazą prudziską kultury sudowskiej (grupą prudziską).
Rozrys konstrukcji przykładowego kurhanu (rys. Paweł Szymański) Późnorzymski grób popielnicowy pod płaszczem jednego z kurhanów (fot. Paweł Szymański) Popielnice z okresu wędrówek ludów pod płaszczem jednego z kurhanów (fot. Leszek Godzieba)
     Najcenniejsze dane pochodzące z badań dotyczą cech obrządku pogrzebowego, zarówno konstrukcji kurhanów jak i grobów płaskich. Z wcześniejszych badań cmentarzysk z tej strefy nie znamy bowiem prawie zupełnie opisów ani rysunków pochówków.
     Większość kurhanów miała podobną konstrukcję (ryc. 4, 5): zbudowane z kamieni Bruk kamienny przykrywający późnorzymski pochówek jamowy (fot. Michał Dzik)kopce miały średnicę od 3,6 do 11 m, wysokość od 45 do 60 cm. Z zewnątrz ograniczone były wieńcem dookolnym zbudowanym z dużych otoczaków a sam kopiec tworzyły 2-4 warstwy bezładnie rzuconych mniejszych kamieni. Odkryto również dwa płaskie bruki (ryc. 6) uznane pierwotnie za kurhany, o najprawdopodobniej konotacjach sambijskich.
     W centrum lub na obrzeżu, pod kurhanem lub w płaszczu zalegały ciałopalne pochówki "centralne" o różnorodnej konstrukcji (jamowe lub popielnicowe, z obstawą kamienną lub bez, obsypane bądź nieobsypane szczątkami stosu, niekiedy podwójne lub potrójne - ryc. 7, 8). Niestety, połowa spośród grobów centralnych została już w starożytności wyrabowana.
     Wśród grobów pomiędzy kurhanami dominowały pochówki jamowe obsypane spalenizną ze stosu pogrzebowego, z nielicznymi, silnie przepalonymi kośćmi i silnie stopionym wyposażeniem (ryc. 9). Nieco rzadziej spotykane były groby popielnicowe, najczęściej nie obsypane szczątkami stosu (ryc. 10) oraz groby jamowe w postaci skupiska czystych, słabo przepalonych kości.
Profil grobu jamowego obsypanego szczątkami stosu pogrzebowego (fot. Paweł Szymański) Profil grobu popielnicowego (fot. Paweł Szymański) Profil dymarki (fot. Paweł Szymański)
     Ciekawym znaleziskiem są dymarki odkryte w południowej części cmentarzyska (ryc. 11), niestety niedatowane współwystępującymi zabytkami, starsze jednak niż cmentarzysko. O istnieniu w tym miejscu produkcji hutniczej świadczy również bardzo duża ilość brył żużla, zalegających w warstwie humusu, w płaszczach kurhanów i nawet w grobach.
Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego @ 2007-2008 - Projekt strony: Marro